Rob Hartgers / Havana, 22 april 2009
Bron: HAVANA / Weekblad voor de Hogeschool van Amsterdam (HvA)
Het vertrek van de HvA uit Almere lijkt onafwendbaar. De Zwolse Hogeschool Windesheim staat in de coulissen te trappelen om de boedel van de HvA over te nemen. Eerder al stopte de UvA haar onderwijsactiviteiten in Almere. Amsterdams hoger onderwijs wilde geen wortel schieten in de kleigrond van de Flevopolder.
Tonny Triezenberg heeft de komst van het Zwolse Windesheim niet afgewacht. Begin 2008 pakte de directeur van het Instituut voor Information Engineering en de coördinator van al het HvA-onderwijs in Almere haar biezen. “Ik had er geen zin meer in,” verklaart ze stellig. Tegenwoordig is Triezenberg zelfstandig gevestigd consultant. Ze denkt met gemengde gevoelens terug aan haar laatste jaren in de Flevopolder. In september 2007 kreeg Triezenberg van de bestuurders van de UvA-HvA het verzoek om een rapport te schrijven over de toekomst van de HvA in Almere. In dat rapport schetste ze een aantal mogelijke toekomstscenario’s. Het meest levensvatbare scenario was volgens Triezenberg een vlucht naar voren: een volwaardige ‘Hogeschool Almere’ onder de vlag van de HvA. Het rapport verscheen begin 2008 en verdween meteen in een diepe la. Over de aanbevelingen is nooit gesproken. “Volgens mij was de zaak toen al beklonken,” zegt Triezenberg. Toch duurde het nog ruim een jaar voordat de bestuursvoorzitters van Windesheim en de UvA-HvA hun handtekening zetten onder een intentieverklaring over de aanstaande wisseling van de macht in het hoger onderwijs van Almere.

Op 20 januari 2009 was het zover. In het geheime document valt onder meer te lezen dat de HvA alleen akkoord gaat met de overdracht indien Windesheim alle opleidingen van de HvA voortzet, ook de opleiding tot basisschoolleraar die wordt aangeboden in samenwerking met de Hogeschool Ipabo.
Verder verklaart Windesheim dat het een zelfstandige eenheid in Flevoland wil vestigen, en dat het van plan is om het bestaande onderwijsaanbod verder uit te breiden. De gemeente Almere staat volgens de beide bestuursvoorzitters ‘niet afwijzend’ tegenover de ‘voornoemde overdracht’ – wat zwak is uitgedrukt, want het is geen geheim dat de Almeerder politici al langer ontevreden zijn over de prestaties en de toewijding van de UvA-HvA. Die ontevredenheid klinkt door in de intentieverklaring: “De ambities van de gemeente Almere met betrekking tot de groei van het hoger onderwijs binnen haar gemeentegrenzen zijn niet (meer) in lijn met die van de HvA.”
Als aan de voorwaarden van de beide onderwijsinstellingen en de gemeente Almere wordt voldaan, kan Windesheim al in september van dit jaar aan de slag. Het personeel van de HvA-opleidingen moet kiezen of het in dienst blijft van de oude broodheer, of dat het overstapt naar Windesheim. Wat de overname voor de studenten betekent, is nog onduidelijk. De studenten van de opleiding Information Engineering vragen zich af of de unieke lesmethodiek van de opleiding behouden blijft als veel ervaren docenten opstappen. Daarover zijn nog geen harde toezeggingen gedaan.

Open huwelijk
Tien jaar Amsterdams hoger onderwijs in de Flevopolder gaat als een nachtkaars uit. Verrassend is dat niet. Het Amsterdamse missiewerk in Almere was vanaf het begin omgeven door problemen. De UvA begon er in 2000 met een bachelor Gedrag en Samenleving, maar die opleiding kampte van meet af aan met een gebrek aan belangstelling. De studenten moesten bovendien heen en weer reizen tussen Almere en Amsterdam, waar een deel van de colleges werd gegeven. In 2006 sloot de UvA-dependance haar deuren. De tandartsenopleiding Acta, die de UvA samen met de VU uitbaat, heeft nog wel een nevenvestiging in Almere, maar ook deze opleiding stond kort geleden door financiële problemen ter discussie.

De HvA zette in 1998 voor het eerst voet aan wal in Almere, met de opleiding Information Engineering. De ambitieuze gemeenteraad hoopte dat de HvA in rap tempo meerdere opleidingen zou beginnen in Almere, maar het tempo waarin dat gebeurde viel tegen. In 2001 volgde er een pabo, daarna bleef het lange tijd stil. Meerdere plannen voor nieuwe studies strandden in een vroeg stadium. In 2002 overwoog de HvA om de sportopleiding ALO naar Almere te halen, maar uiteindelijk werd toch voor Osdorp gekozen.
Een jaar later sneuvelden achtereenvolgens plannen voor een Heao, Hoger Juridisch Onderwijs, Verpleegkunde en Sociaal-Agogische opleidingen. Ook de hippe studies Lab Science en Forensic Science kwamen niet van de grond. Pas in 2007 en 2008 gebeurde er weer wat, met de start van de opleidingen Ondernemen, Innovatie & Techniek, en Small Business & Retail Management.
Tegen die tijd had Almere nog maar bar weinig vertrouwen in de daadkracht van de Amsterdammers, die bij aanvang van het avontuur beloofd hadden te streven naar één nieuwe opleiding per jaar. “Almere wilde snel massa creëren, maar de HvA koos juist voor een langzamer groeitempo. Dat zorgde voor chagrijn,” zegt Frans Vos, die als extern adviseur de gemeente Almere bijstaat. Vos omschrijft de samenwerking tussen de gemeente en de HvA als een ‘open huwelijk’. Toen Windesheim, dat sinds een paar jaar hoger onderwijs aanbiedt in Lelystad, te kennen gaf dat het een zelfstandige vestiging wil in Almere – een stap die de HvA nooit durfde te zetten – was het lot van HvA-Almere eigenlijk al beslist. Er werd een nieuw onderwijsconvenant opgesteld dat Almere het recht gaf om te gaan shoppen bij andere aanbieders van hoger onderwijs. Vos: “Almere wilde als groeistad altijd al meer dan de HvA kon bieden. Windesheim is wel bereid om die schaalsprong te maken.”

De voorzitter van de GroenLinks-fractie in de gemeenteraad van Almere, Ruud Pet, verklaarde in Havana: “De gemeente stopt veel geld in het onderwijs, maar bij de UvA/HvA krijg ik niet het gevoel dat ze willen investeren in de stad. Ze gebruiken Almere vooral om te experimenteren met nieuwe opleidingen en proberen hier hun territorium tegenover andere scholen te verdedigen. Zodra het even tegenzit, vertrekt men weer naar Amsterdam.”

Lelijkste stad
Triezenberg, die zelf in Almere woont, heeft begrip voor het ongenoegen van de Almeerder elite. Ze vermoedt dat de huidige generatie bestuurders van de UvA en de HvA nooit ‘intrinsiek gemotiveerd’ is geweest om van het hoger onderwijs in Almere iets moois te maken: “De HvA en de UvA hebben samen zo’n 55.000 studenten. Waarom zouden ze zich druk maken om die paar honderd studenten in de polder? Voor de studenten uit Almere hoef je het niet te doen, die reizen wel naar Amsterdam.”

Tweederde van de studenten van het Instituut voor Information Engineering was in de tijd dat Triezenberg daar de scepter zwaaide, afkomstig van buiten Almere. Daar was een behoorlijk marketinginspanning voor nodig, want het imago van Almere als studentenstad is nu eenmaal knap beroerd (vorig jaar werd de stad door de lezers van de Volkskrant verkozen tot de lelijkste plaats van Nederland). Triezenberg: “Een student uit Brabant vertelde mij dat het lang had geduurd voordat hij aan vrienden durfde te vertellen dat hij in Almere studeerde. ‘Dat was een coming out,’ zei hij. Mijn eigen zoons peinzen er niet over om hier te gaan studeren.” Zelfs de onderwijswethouder van Almere, Martine Visser, maakt zich weinig illusies over de aantrekkingskracht van haar stad: “Universitaire studenten stellen hogere eisen aan hun omgeving dan hbo’ers en daar kan Almere nog niet aan voldoen. Als er straks vijfduizend hbo’ers door het centrum lopen, wordt dat wellicht anders.” Ondanks alles vindt Triezenberg het jammer dat de zaken zo gelopen zijn: “Een gemiste kans. In Almere gebeuren bijzondere dingen die in Amsterdam niet mogelijk zijn. Hier kun je als onderwijsinstellingen nog werkelijk roldoorbrekend zijn. Het is zonde dat de HvA de kans voorbij laat gaan om daaraan mee te bouwen.”

Gretig
De halfslachtige houding van de UvA/HvA tegenover Almere staat in schril contrast tot de gretigheid van Windesheim. In Zwolle lijken ze niets liever te willen dan zo snel mogelijk aan de slag te gaan in de groeistad Almere. Windesheim is al langer op oorlogspad in het westen van het land en ziet nu de kans schoon. Eerder al zocht de hogeschool de samenwerking met de Vrije Universiteit. Op een kaartje in de powerpointpresentatie van het businessplan is te zien dat het verzorgingsgebied van de nieuwe hogeschool ‘Windesheim Flevoland’ zich uitstrekt tot aan Amsterdam en ’t Gooi.
In het businessplan van beschrijven de Zwollenaren een instelling met 32 voltijdopleidingen in Almere (waaronder de bestaande HvA-opleidingen) en tien duale trajecten in Lelystad. De opleidingen zijn ingedeeld in drie ‘scenario’s’. Aan de basis staan de opleidingen op het gebeid van zorg, onderwijs en economie. Speciale aandacht is er voor de drie pijlers ruimte, water en ondernemen. De scenario’s worden stapsgewijs ingevoerd, totdat de nieuwe hogeschool in 2014 is uitgegroeid tot ‘een Europees topinstituut’.
Windesheim voorziet geen probleem met het werven van studenten. Adviesbureau Boer & Croon voorspelt een studentenpopulatie van 6.500 tot 7.000 in 2025. En dat is volgens Windesheim-bestuurder Hein Dijkstra dan nog een ‘conservatieve raming’. Uit een enquête van de gemeente Almere, uitgevoerd op gezag van wethouder Visser, zou blijken dat maar liefst 55 procent van de huidige havo- en vwo-scholieren de voorkeur geeft aan een vervolgopleiding in Almere, terwijl nu nog maar 6 procent dat daadwerkelijk doet. Als het aanbod van opleidingen groter is, neemt vanzelf de instroom van studenten toe, redeneert Windesheim.

Het merendeel van de studenten moet straks dicht bij huis worden geworven, in Almere.Windesheim wil zich in het bijzonder richten op allochtone studenten, die in veel gevallen doorstromen vanuit het mbo. Om te voorkomen dat de studenten alsnog bezwijken voor de verlokkingen van het nabije Amsterdam, wil Windesheim goedkope huisvesting op een campus en zelfs baangarantie bieden. Ook een gratis laptop behoort tot de mogelijkheden. Het UvA/HvA-bestuur maakt zich geen zorgen over de expansiedrift van de nieuwe buren, misschien omdat het de handen vol heeft aan de problemen in eigen huis, zoals het stroomlijnen van de soms moeizame samenwerking tussen de twee instellingen en de verbetering van de kwaliteit van het onderwijs. Jeroen Knigge, algemeen directeur van de HvA, spreekt liever over ‘andere uitdagingen’.

Hobbels
Voordat Windesheim kan beginnen met de bouw van zijn polderimperium, moeten er eerst een paar flinke hobbels worden genomen. Allereerst is er de ‘christelijke identiteit’ van de Zwolse Hogeschool, die zit de Almeerders niet lekker. “Almere is een goddeloze polder,” stelt Triezenberg. “Als je daar een christelijke school neerzet, moet je dat aspect niet benadrukken.” Een lezer van de website Almere Vandaag drukt zich steviger uit: “Wat moet Almere in godsnaam met zo’n overdreven christelijk instituut? Kun je dat niet beter in Dronten of Urk neerzetten? Windesheim haastte zich om te verklaren dat iedereen welkom is, ook ongelovigen. Overgelopen HvA-medewerkers hoeven de missie van Windesheim niet te onderschrijven. In de woorden van bestuurder Dijkstra: “We hebben in het verleden al eens een openbare hts overgenomen en toen was er op dit punt ook geen vuiltje aan de lucht. We vragen wel respect voor onze overtuiging, maar dat lijkt me niet meer dan normaal.” Een veel grotere hobbel is de financiering.
De plannen van Windesheim mogen Almere als muziek in de oren klinken, maar ze zijn wel kostbaar. En Windesheim is niet van plan om als enige op te draaien voor de kosten. De Zwollenaren eisen dat de gemeenten Almere en Lelystad, de provincie Flevoland en het ministerie van OCW garant staan voor 69 miljoen euro. Ook wil Windesheim een voorkeursbehandeling van Plasterk bij het verkrijgen van licenties voor de nieuwe opleidingen. Dan is er de kwestie van het huurcontract dat de HvA heeft afgesloten voor een pand dat pas in 2011 wordt opgeleverd. Het huurcontract zou een looptijd hebben van maar liefst vijftien jaar. Windesheim heeft geen zin om zich voor die periode vast te leggen, dus ook hier moet diep in de buidel worden getast.
Ondanks deze stekeligheden houdt Windesheim vast aan de streefdatum van 1 september, hoe onwaarschijnlijk dat ook lijkt. De slag om de arm klinkt een beetje als een dreigement: als het geld en de licenties niet voor juli doorkomen, schuift het hele plan een jaar vooruit. Windesheim speelt hoog spel omdat het weet dat het een ijzersterke onderhandelingspositie heeft. Almere droomt al jaren van een toekomst als studentenstad. Met de UvA en de HvA kwam die droom geen stap dichterbij. Wie weet lukt het Windesheim wel.

Studentenaantallen

Inschrijvingen
Information
Engineering
2004 658
2005 588
2006 502
2007 450
2008 356

PABO Almere
2004 555
2005 639
2006 595
2007 546
2008 468

Ondernemen, Innovatie en Techniek
2007 27
2008 32

Instroom
Information
Engineering
2004 149
2005 141
2006 105
2007 111
2008 72

PABO
2004 235
2005 249
2006 206
2007 201
2008 160

Ondernemen, Innovatie en Techniek
2007 27
2008 13

Uitval
Information
Engineering
2003 70
2004 72
2005 59
2006 56
2007 66

PABO Almere
2003 88
2004 104
2005 154
2006 152
2007 136